Bezrobocie na wsi a w mieście

Na wsi w całej Polsce bieda aż piszczy, bezrobocie wyższe od średniej krajowej, a jednak znalezienie ludzi do pracy jest prawdziwą sztuką. Dlaczego? Ponieważ długotrwałe bezrobocie ma destrukcyjne skutki dla psychiki. rodzi apatię, zabija aktywność i po pewnym czasie ludzie ci już naprawdę do niczego się nie nadają. Nie potrafią i nie chcą pracować – i po części to nie ich wina. Ich aktywność ekonomiczna przekłada się na pożyczanie i starania o zasiłek. „Biedni żyją sobie na obrzeżach Świata Konsumpcji i korzystają zaledwie z odpadów Wielkiego Rynku[1]”. Ubodzy uważają, że świat przedstawiony w rozmowach jest światem brania i dawania; nie zaś zarabiania, sprzedawania, kupowania. W socjologii wróciło zapomniane pojęcie „ludzi zbędnych”.

Stolarz, który nie potrafi uciąć prostej deski – norma. Dekarz, choć mieszka w pobliżu, żeby dotrzeć na miejsce pracy, potrzebował trzech tygodni. Malarz nie przyszedł, bo nie. Oni nie są zainteresowani pracą, tylko pieniędzmi. Syndrom: nie robim, bo się narobim, naj jaskrawiej widoczny jest właśnie na terenach byłych PGR. Przez pół wieku PGR myślał i decydował za ludzi. Całkowicie pozbawił ich poczucia odpowiedzialności za własne życie. W Polsce przez wieki funkcjonowało społeczeństwo stanowe. Jesteśmy potomkami szlachty i laborens, czyli chłopów pańszczyźnianych . W gospodarce folwarczno-pańszczyźnianej chłopi byli zmuszani do pracy, więc im na pracy nie zależało[2] Okazuje się, że jeszcze dziś na wsiach żywe są podziały na gospodarzy i dworskich, czyli tych, którzy przed wojną nie mieli własnej ziemi. Osiedla po pegeerowskie nazywane są dziś przez socjologów klatkami anty przedsiębiorczości. Zasiłki, niewiele niższe od płac, przyznane po upadku PGR zabiły w ludziach resztki aktywności. A kiedy zasiłki się skończyły, było już za późno. W drugiej połowie lat 90. Ministerstwo Pracy przeznaczyło spore środki na aktywizację tych środowisk.

Krystyna Oczachowska kierowniczka Ośrodka Pomocy Społecznej w gminie Główczyce:

– Przygotowaliśmy kilka programów i można powiedzieć, że ponieśliśmy klęskę niemal na całej linii rozdaliśmy sadzonki truskawek – wygniły, rozdaliśmy króliki – podobno zdechły, a najprawdopodobniej wylądowały na talerzach, podobnie byki opasowe – wszyscy tłumaczyli, że akurat przed Bożym Narodzeniem byki popełniły masowe samobójstwo i powiesiły się na łańcuchach. Ktoś dostał konia – zajeździł go na śmierć. Z całego PGR tylko jeden człowiek potrafił skorzystać z pomocy i dziś już nie jest naszym klientem.

Mieszkańcy byłego pegeeru twierdzą zgodnie:

– Praca to sprawa urzędu pracy, a nie moja, no nie?

Nie każda aktywność i pomoc ze strony Państwa jest traktowana jako coś, co się należy. Na przykład w  gminie Zatory koło Pułtuska kilkunastu byłych pracowników PGR za przyznane odprawy kupiło narzędzia, samochody, telefony komórkowe i stworzyli sprawne i tanie przedsiębiorstwa rodzinne. To jednak raczej wyjątek od reguły.

Problem „nirobocia” dotyczy także miast zaistniała  całkiem liczna grupa ludzi, która pieniądze z opieki traktuje jako patent na życie i zaniechała wszelkich prób aktywności.

Wysokie bezrobocie jest faktem niezaprzeczalnym, podobnie jak to, że wielu pracodawców wykorzystuje ciężką sytuację na rynku, by oszukać pracowników. Ale faktem jest także to, że w wielu urzędach pracy oferty czekają miesiącami. Według doniesień lokalnej prasy w 2003 r. w łódzkich pośredniakach było 2 tys. niewykorzystanych ofert.

Przykładem mogą być bezrobotne, które kiedyś szyły, a One nie mają kwalifikacji. Jeśli ktoś był np. szwaczką rajstopową, to praktycznie potrafi szyć jeden szew. To na dzisiejszym rynku pracy nie jest zbyt wiele. Urzędy organizują więc kursy doszkalające. Problem w tym, że kobiety, które je ukończyły, nie zawsze zgłaszają się na rozmowy kwalifikacyjne.

Nowe, czasem kreatywne pomysły urzędów pozostają bez odzewu:

Krośniewice, gmina w województwie łódzkim, 1,5 tys. bezrobotnych. Władze wyasygnowały pieniądze na roboty publiczne dla 50 osób. Część zwolniono za pijaństwo albo za kradzież.

Tarnów – Miejski Zarząd Budynków zaproponował umorzenie długów za czynsz w zamian za udział w robotach publicznych. Zgłosiło się 100 chętnych, zakwalifikowano 55 osób, ale wykruszały się stopniowo, tak  że ostatecznie zostało sześć, z czego jedna zrezygnowała zaraz po podjęciu pracy.

Chrzanów – urząd pracy postanowił zaktywizować rodziny, w których jest co najmniej dwoje bezrobotnych. Wyselekcjonowano 10, które zaproszono do udziału w programie. Wyznaczonego dnia nie pojawił się nikt.

Kolejnym mitem funkcjonującym w Polsce, to brak miejsc pracy w Firmach prywatnych. Ale czy na pewno?

Firma Inter Groclin z Grodziska Wielkopolskiego, produkująca poszycia na fotele samochodowe dla Volvo, Audi i Renault, to jeden z największych pracodawców w Wielkopolsce. Niedawno szukała ok. 400 szwaczek i krojczych. Prawie 350 bezrobotnych odmówiło podjęcia pracy. Kobiety tłumaczyły, że boją się komputerów, bo praca jest tu skomputeryzowana, a mężczyźni na hasło: krojczy, reagowali oburzeniem, bo krojczy to prawie jak szwaczka, a wiadomo, że to praca dla bab. Podstęp ze zmianą nazwy stanowiska na operator linii technologicznej do wykrawania tkanin nie powiódł się. Firma znalazła w końcu pracowników w miejscowości położonej 40 km od Grodziska i zorganizowała dla nich dojazdy.

Miejscy bezrobotni-nierobotni trochę się różnią od tych z po pegeerowskich gett. Część odmawia pracy, bo po prostu jest zatrudniona na czarno, a zasiłek to dla nich forma dodatkowego wynagrodzenia. Teoretycznie pierwsza odmowa przyjęcia oferty powoduje odebranie zasiłku na 3 miesiące, a druga – wykreślenie z rejestru. Praktycznie jednak można odmawiać latami. Wystarczy np. zgłosić się do pracy, coś krzywo przeszyć i dostać zaświadczenie, że się nie nadaje.

Nadal pokutuje mit: czy się stoi, czy się leży. Z tą różnicą, że dziś należy się nie pensja, ale zasiłek czy załatwiona na lewo renta. I ten, że bogactwo nie bierze się z pracy, ale z władzy i kombinowania .a fakty wyglądają tragicznie Eurostat,[3] czyli Urząd Statystyczny UE, opublikował dane dotyczące wydajności pracy w krajach kandydujących. Polska wypadła fatalnie. Nasza wydajność wynosi 38 proc. unijnej średniej (w rolnictwie 13 proc.), podczas gdy w Słowenii – 71 proc., a w Czechach i na Węgrzech – 58 proc.

Poziom ubóstwa można mierzyć także stopniem pogodzenia się z nim. Od pewnego momentu zaczyna być traktowane jako stan naturalny, coś danego i niezmiennego. Walczy się, żeby przetrwać do kolejnego zasiłku czy pożyczki, a nie o trwałą zmianę sytuacji. Następuje kompletna rezygnacja z aktywności, szukania dodatkowych źródeł dochodu, o kwalifikacjach nie wspominając.

Problem w tym, że przekazuje styl życia kolejnym pokoleniom. Ubóstwo i marazm stają się dziedziczne. Młodzi rosną bez napędu do życia, przekonani, że wszystko jest bez sensu, nic się nie opłaca. Nowe czasy obudziły na wsi aspiracje edukacyjne, ale zjawisko to omija po pegeerowskie getta.

Z badań przeprowadzonych na zlecenie „Gazety Wyborczej” wynika niestety, że jest to zjawisko wykraczające poza tereny dawnych PGR.[4] 27 proc. ludzi w wieku 19–26 lat nie uczy się ani nie pracuje. Są to przede wszystkim słabo wykształceni mieszkańcy wsi i małych miasteczek. Dorosłe życie zaczynają od bezrobocia, a sytuację na rynku pracy traktują jako usprawiedliwienie – po co się starać, skoro i tak się nie uda. Nie nadrabiają braków w wykształceniu, nie podejmują ryzyka, nie działają na własną rękę. Trzy czwarte z nich szuka pracy w sposób całkowicie pasywny. Ich ideał zatrudnienia to praca lekka, niewymagająca odpowiedzialności, za co najmniej 1000 zł na rękę, najlepiej na państwowym.

Stopa bezrobocia wśród młodych ludzi w wieku 15-24 lat wobec ogólnej stopy bezrobocia (stan z roku 1998, w ujęciu procentowym)

  ludzie młodzi Bezrobocie ogółem różnica
Czechy

Słowacja

Polska

Węgry

Słowenia

Chorwacja

Macedonia

Jugosławia

Bułgaria

Rumunia

Estonia

Łotwa

Litwa

Rosja

Gruzja

Azerbejdżan

Kirgistan

Tadżykistan

Ogółem – 18 krajów

Europy Śr.-Wsch. i WNP

Niemcy

Francja

Włochy

Hiszpania

Wielka Brytania

Ogółem – 15 krajów

Unii Europejskiej

6,9

20,4

23,3

13,5

17,4

31,4

70,9

61,1

32,2

18,3

15,7

25,5

22,2

26,8

27,5

46,4

37,3

33,2

 

29,5

10,7

29,0

33,6

39,2

13,6

 

21,2

4,2

11,1

10,6

7,8

7,1

9,9

34,4

18,5

14,0

6,3

9,9

13,8

13,3

13,3

14,3

23,3

27,2

19,6

 

14,4

9,9

12,6

12,4

20,9

7,1

 

10,8

2,7

9,3

12,7

5,7

10,3

21,5

36,5

42,6

18,2

12,0

5,8

11,7

8,9

13,5

13,1

23,1

10,1

13,6

 

15,1

0,8

16,4

21,2

18,3

6,5

 

10,4

(Tabela nr 1)[5]

—-

[1] Hanna Palska „Bieda i dostatek

[2] historyk Jerzy Besala.

[3] Dane z 2001 r.

[4] SMG/KRC 2001 r.

[5] Źródło: Raport Polityki nr 19/2003 r.

Reklamy

Rynek pracy na wsi

Zdaniem A. Kowalskiego[1], wzrost nakładów na programy edukacyjne w środowisku wiejskim jest niezbędny nie tylko ze względów produkcyjnych, a więc w celu wspierania przedsiębiorczości, aktywności i zaradności, ale także do walki z bezrobociem. Problem bezrobocia, zarówno jawnego jak i ukrytego jest jednym z najważniejszych. Polskie rolnictwo posiada nadmiar ludzi pracujących, którym trzeba stworzyć nowe miejsca pracy. A. Rosner[2] wymienia kilka kwestii omawiając uwarunkowania odpływu zatrudnienia z rolnictwa do innych działów gospodarki:

  • Bezrobocie na obszarach wiejskich wynosi około 1 mln osób.
  • W rolnictwie występuje bezrobocie ukryte (przeludnienie agrarne), które szacuje się na około 600-700 tys. osób.
  • Nie ma przesłanek wskazujących na możliwość przesunięcia wiejskich nadwyżek pracy poza wieś. Migracje stałe oraz wahadłowe do miast są niewielkie, a przy obecnych kosztach migracji wzrastać będą powoli. Brak mieszkań powoduje małą mobilność siły roboczej. Na lokalnych rynkach pracy, skupionych w miastach, bezrobotni wiejscy przegrywają konkurencję z miejskimi, a inwestorzy tworzą nowe miejsca pracy chętniej w miastach niż na wsi.
  • Falowania demograficzne, występujące na przemian wyże i niże demograficzne, powodują, że obecnie przyrasta liczba osób w wieku produkcyjnym. Kończą szkoły roczniki wyżowe, a wiek emerytalny osiągają niżowe. Szacunki wskazują, że ponad połowa europejskich (bez dawnego ZSRR) przyrostów liczby osób w wieku produkcyjnym w najbliższych latach skupiona będzie w Polsce.

Najprawdopodobniej, obecnie i w najbliższych latach, nie należy oczekiwać zmniejszenia zatrudnienia w rolnictwie w większej skali i spadku bezrobocia na wsi. Warunki takie powstaną, zdaniem A. Rosnera, wówczas, gdy poprawi się stan równowagi na „bieżącym” rynku pracy i ulegnie zmniejszeniu nacisk „reprodukcyjny”, związany z czynnikami demograficznymi[3]. Jest to ogromy problem, z którym w niedalekiej przyszłości rządzący będą musieli się uporać.

W Europie Zachodniej stopa bezrobocia zwiększyła się z około 2,1% w 1965r. do 10,8% w 1995r. i nadal rośnie. Występuje wzrost bezrobocia mimo zmniejszania się roczników w wieku produkcyjnym. Stopa bezrobocia w Unii Europejskiej w 2002 r. wahała się od 11,4% w Hiszpanii do 2,4% w Luksemburgu. Znacznie wyższy poziom bezrobocia rejestrowany był w krajach kandydujących. Najwyższą stopą bezrobocia charakteryzowała się Polska, w której liczba bezrobotnych stanowiła już blisko 19% ludności aktywnej zawodowo. Niewiele lepiej przedstawia się sytuacja w Bułgarii i Słowacji. Najniższą stopę bezrobocia wśród państw kandydackich miała Malta 5,1% i Węgry 5,8%. Część państw pretendujących do członkostwa w Unii Europejskiej systematycznie zmniejsza poziom stopy bezrobocia, Łotwa z 20% w 1998r. do 12% w 2002r.; Słowenia z 7,3% do 6,4%; Węgry z 10,1% do 5,8%. Polska należy do państw w których sytuacja na rynku pracy pogarsza się, co determinuje wysoką i rosnącą stopę bezrobocia.

Tab. nr 5. Stopa bezrobocia w Europie (w %)

Państwo

1998 1999 2000 2001 2002

Grecja

10,9 11,8 11,0 10,4 9,9
Hiszpania 15,2 12,8 11,3 10,6 11,4
Niemcy 9,1 8,4 7,8 7,7 8,2
Portugalia 5,1 4,5 4,1 4,1 5,1
Wielka Bryt. 6,2 5,9 5,4 5,0 5,1
Włochy 11,7 11,3 10,4 9,4 9,0
POLSKA 10,6 13,9 16,1 18,2 18,6
Czechy 6,5 8,7 8,8 8,1 7,3
Węgry 8,0 7,1 6,4 5,7 5,8
Słowacja 12,6 16,2 18,6 19,2 18,5

Źródło: Urząd Komitetu Integracji Europejskiej, internet.

Źródło: opracowanie własne.

Nie ulega wątpliwości, że to właśnie bezrobocie jest najbardziej dotkliwym i gorzkim owocem przemian ustrojowych. Od samego początku poziom bezrobocia systematycznie wzrasta tak, iż obecnie wynosi prawie 19% ogółu ludności czynnej zawodowo, tj. 3,3 mln osób. Są wśród nich pracownicy zlikwidowanych Państwowych Gospodarstw Rolnych, którzy po 14 latach transformacji nie mieli szczęścia znaleźć nowej pracy. Również upadła część drobnego przemysłu zlokalizowana w małych miasteczkach, stanowiąc ważną przyczynę osłabienia gospodarczego wsi i wzrostu bezrobocia.

Źródło: opracowanie własne.

Rok 2003 przyniósł nieznaczną poprawę na rynku pracy, od marca bezrobocie systematycznie, choć bardzo powoli, spada. W lutym pracy nie miało najwięcej, bo 3 mln 345 tys. (18,7%), aktywnych zawodowo Polaków, na koniec października 3 mln 58 tys. osób. W tym okresie bezrobocie spadło w piętnastu województwach, a w woj. kujawsko-pomorskim pozostało bez zmian. Najbardziej znacząco zmalało w województwach lubelskim i lubuskim (po 1,2%). Najwyższe bezrobocie jest na Warmii i Mazurach (27,4%)[4].

W Polsce, w przeciwieństwie do Europy Zachodniej, nie tylko nie mamy zmniejszenia się liczby ludności w rocznikach w wieku produkcyjnym, lecz przewiduje się prawie dwumilionowy przyrost siły roboczej do 2005 roku. Tworzenie tylu miejsc pracy w naszym kraju jest szczególnie trudne. Przy tak niskiej konkurencyjności gospodarki nie będziemy mogli stworzyć takiej liczby nowych miejsc pracy, aby wyhamować bezrobocie.

Jedyną szansą przywrócenia atrakcyjności inwestowania w miasteczkach i na terenach wiejskich jest zapewnienie szeregu niezbędnych warunków, aby inwestorzy widzieli korzyści lokowania kapitału na tych terenach.

Źródło: Rzeczpospolita 25 listopada 2003 r., opracowanie własne.

W celu pobudzenia inwestycji związanych z rozwojem przedsiębiorczości na terenach wiejskich muszą być stworzone mechanizmy przyciągania kapitału przez takie instrumenty, jak[5]:

  • Zapewnienie inwestorom odpowiednich terenów;
  • Tworzenie programów stymulowania, zakładania oddziałów i filii dużych przedsiębiorstw na wsi i w małych miasteczkach;
  • Realizacja programów podnoszenia kwalifikacji ludności wiejskiej;
  • Wdrażanie programów pomocy doraźnej dla właścicieli firm;
  • Preferencyjne traktowanie inwestorów przez władze lokalne;
  • Inwentaryzacja podupadających zakładów przemysłowych na terenach wiejskich w celu poszukiwania szans potencjalnego ich rozwoju.

Tych problemów nie rozwiąże się realizując programy lokalne, czy wojewódzkie. Potrzebny jest program ogólnokrajowy, w którym należy położyć większy nacisk na doskonalenie rozwiązań prawnych, finansowych i organizacyjnych, normujących funkcjonowanie przedsiębiorstwa , oraz na usprawnienie systemów zapewniających świadczenie usług: doradczych, informacyjnych i szkoleniowych. Zadaniem władz regionalnych i lokalnych powinna być współpraca z instytucjami tworzącymi infrastrukturę, niezbędną do rozwoju przedsiębiorczości. Na tym poziomie powinny powstawać programy uwzględniające specyfikę regionu.

[1] M. Kłodziński, A. Rosner, Zróżnicowany rozwój…………………. s. 35.

[2] A. Rosner, Konsekwencje restrukturyzacji rolnictwa dla rynku pracy, Warszawa 1997r.

[3] M. Kłodziński, A. Rosner, Zróżnicowany rozwój zachodniej i wschodniej Polski, ……………….. s.35.

[4] Z pracą trochę lepiej, Rzeczpospolita 25 listopad 2003 r.

[5] J. Łuć, Przedsiębiorczość pozarolnicza, w: Dylematy i szanse rozwoju gospodarki wiejskiej, Warszawa 1995r.

Wcześniejsze emerytury rolników

Wcześniejsze emerytury ma zapewnić wystarczające źródło utrzymania rolników, a także stanowić zachętę do zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej w wieku przedemerytalnym oraz przekazania posiadanego gospodarstwa rolnego młodszym rolnikom.

Program wcześniejszych emerytur skierowany jest do rolników, będących w wieku przedemerytalnym, posiadających gospodarstwa rolne o powierzchni, co najmniej 3 ha UR (hektary fizyczne), którzy zdecydują się na przekazanie gospodarstwa:

  • na powiększenie innego gospodarstwa rolnego;
  • do wykorzystania dla celów naukowych lub doświadczalnych;
  • do zalesienia przez Lasy Państwowe;
  • w celach innych niż rolnicze, na rzecz jednostek samorządu terytorialnego;
  • do zagospodarowania przez Agencję Własności Rolnej Skarbu Państwa.

Proponowana obecnie podstawowa (minimalna) wysokość wcześniejszej emerytury/osobę – wyniesie 210% kwoty najniższej emerytury (od 01.06.2002r. najniższa emerytura wynosi 532,91 zł). Wcześniejsza emerytura będzie wypłacana, co miesiąc, w terminie określonym w decyzji, ale nie dłużej niż przez okres 10 lat. Wypłata tej emerytury ulega zawieszeniu w całości, jeżeli uprawniony podejmie zatrudnienie.

Beneficjentem programu będzie rolnik, który ukończył 55 lat i nie jest jeszcze w wieku emerytalnym; prowadzi działalność rolniczą w gospodarstwie rolnym, od co najmniej 10 lat i działalność ta była w tym czasie jego jedynym, lub głównym źródłem utrzymania oraz podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników z mocy ustawy w dniu złożenia wniosku o rentę strukturalną.

Rolnik – beneficjent programu wcześniejszych emerytur może zatrzymać działkę o powierzchni do 1 ha (wraz z siedliskiem).

Ponadto wymagane jest, aby w wyniku przekazania gruntów wchodzących w skład gospodarstwa rolnego powiększone zostało jedno lub kilka gospodarstw rolnych już istniejących do powierzchni UR przekraczającej obszar UR średniego gospodarstwa w danym województwie, ale nie mniejszej niż 75% obszaru UR średniego gospodarstwa rolnego w kraju oraz aby przejmujący posiadał odpowiednie doświadczenie lub umiejętności zawodowe.

Obszar o niekorzystnych warunkach gospodarowania (LFA)

Dopłaty wyrównawcze dla gospodarstw rolnych, położonych na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (LFA) – na których produkcja rolnicza jest utrudniona, ze względu na niekorzystne warunki naturalne, rekompensują wyższe koszty lub gorsze wyniki produkcji tych gospodarstw, w stosunku do gospodarstw położonych poza strefami LFA.

W warunkach obszarów o niekorzystnych warunkach gospodarowania wyróżniono:

  • obszary górskie, do których zalicza się miejscowości, w których ponad połowa użytków rolnych znajduje się na wysokości:
  • 350-500 m n.p.m. (strefa górska I);
  • powyżej 500 m n.p.m. (strefa górska II).
  • Obszary nizinne – gdzie występują ograniczenia produktywności rolnictwa związane z niską jakością gleb, niekorzystnymi warunkami klimatycznymi, wodnymi, niesprzyjającą rzeźbą terenu oraz niskie zaludnienie, przy jednoczesnym dużym udziale ludności utrzymującej się z rolnictwa.

Wsparcie będzie udzielane w postaci corocznych dotacji wyrównawczych, przyznawanych do hektara gruntów położonych na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania i pozostających w użytkowaniu rolniczym. Dopłatą objęte mogą być: grunty orne, sady, łąki trwałe oraz pastwiska trwałe.

Tab. nr 8. Proponowane stawki dopłat wyrównawczych z tytułu gospodarowania na obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania (LFA).

Typ LFA Strefy Dopłata

EURO/ha (60%)

Dopłata

EURO/ha (100%)

Nizinne Strefa nizinna I

Strefa nizinna II

34

52

56

87

Górskie Strefa górska I

Strefa górska II

55

68

92

113

Dopłata wyrównawcza może być przyznana rolnikowi (właścicielowi albo dzierżawcy) gospodarstwa rolnego, jeżeli:

  • Gospodarstwo w całości lub częściowo jest zlokalizowane w granicach LFA;
  • Powierzchnia użytków rolnych należących do danego gospodarstwa, wynosi co najmniej 2 ha;
  • Wnioskodawca przestrzega zasady zwykłej dobrej praktyki rolniczej;
  • Wnioskodawca zobowiąże się do prowadzenia produkcji rolnej na swoich gruntach przez okres co najmniej 5 lat od otrzymania pierwszej premii z tytułu gospodarowania na terenie LFA;
  • Wnioskodawca przestrzega zakazów odnośnie stosowania substancji o działaniu hormonalnym, tyreostatycznym i beta-agonistycznym w żywieniu zwierząt.

Zaproponowany przez Polskę zasięg geograficzny obszarów uprawnionych do otrzymania dopłat wyrównawczych z tytułu LFA, został wyznaczony zgodnie z ww. zasadami. Obszar ten obejmuje obecnie ok. 54% powierzchni Użytków Rolnych.

Wsparcie rozwoju wsi i restrukturyzacja rolnictwa

WSPARCIE ROZWOJU WSI I RESTRUKTURYZACJA ROLNICTWA[1]

Po przystąpieniu Polski do UE, w latach 2004-2006, wspieraniu rozwoju wsi i rolnictwa będą służyły środki współfinansowane z przedakcesyjnego programu SAPARD oraz programów współfinansowanych z Europejskiego Funduszu Orientacji i Gwarancji w Rolnictwie (EAGGF):”Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich i Sektorowego Programu Operacyjnego”, „Restrukturyzacja i modernizacja sektora żywnościowego oraz rozwoju obszarów wiejskich”.

Priorytet II – Zrównoważony rozwój obszarów wiejskich.

Działania realizowane w zakresie tego Priorytetu będą miały wpływ na tworzenie warunków zrównoważonego rozwoju terenów wiejskich m.in. poprzez poprawę konkurencyjności obszarów wiejskich jako miejsca zamieszkania oraz prowadzenia działalności gospodarczej. Wsparcie inwestycji związanych z podejmowaniem dodatkowej działalności gospodarczej zwiększy możliwości zatrudnienia i uzyskania dochodów przez rolników i mieszkańców obszarów wiejskich oraz sprzyjać będzie ograniczeniu bezrobocia.

Dodatkowo w ramach omawianego priorytetu finansowane będą działania związane z przywracaniem funkcji terenów leśnych zniszczonych w wyniku naturalnych katastrof.

Działania związane ze stymulowaniem rozwoju obszarów wiejskich będą również realizowane w ramach pozostałych Sektorowych Programów Operacyjnych, Regionalnego Programu Operacyjnego oraz Planu Rozwoju Obszarów Wiejskich. W ramach niniejszego Priorytetu realizowane będą następujące działania:

1. Odnowa wsi oraz zachowanie i ochrona dziedzictwa kulturowego

2. Różnicowanie działalności rolniczej i zbliżonej do rolnictwa, w celu zapewnienia różnorodności działań lub alternatywnych źródeł dochodów.

Działanie zorientowane jest na poprawę sytuacji dochodowej rodzin rolniczych oraz ograniczenie bezrobocia ukrytego w rolnictwie poprzez wsparcie tworzenia i rozwoju alternatywnych źródeł dochodów w gospodarstwach rolnych.

W ramach niniejszego działania wpierane będą projekty związane z realizacją inwestycji służących podjęciu przez rolników i domowników dodatkowej działalności zbliżonej do rolnictwa, wykorzystujące istniejące zasoby gospodarstwa i regionu oraz uwzględniającej potrzeby rynku.

Pomocą będą objęte wydatki na:

  • budowę i remonty budynków;
  • zakup i instalację wyposażenia, maszyn urządzeń i sprzętu, w tym oprogramowania;
  • zakup zwierząt służących rozwojowi funkcji rekreacyjnych gospodarstw;
  • koszty ogólne.

Poziom pomocy wynosi 50% kosztów kwalifikowanych inwestycji, w tym poziom udziału UE: do 45% całkowitego kwalifikującego kosztu.

Beneficjentami pomocy będą: prowadzący gospodarstwo rolne właściciele lub posiadacze zależni tego gospodarstwa oraz osoby prawne, których statutowym celem jest działalność w rolnictwie i które prowadzą gospodarstwo rolne (np. spółdzielnie) oraz domownicy (wyłącznie w przypadku następujących inwestycji: rzemiosła i rękodzielnictwa, drobnych usług na rzecz mieszkańców wsi).

[1] Polskie rolnictwo w UE, Biuletyn Informacyjny wydany przez Ministerstwo Rolnictwa i Rozwoju Wsi oraz Agencję Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, Nr 1-2/2003 (74).

Świadczenie usług przez wiejskie gospodarstwo domowe

podrozdział pracy magisterskiej o rozwoju wsi

Dla mieszkańców wsi, właścicieli mniejszych gospodarstw rolnych, których dochody z produkcji rolnej nie pokrywają potrzeb rodziny konieczne jest poszukiwanie dodatkowej pracy i uzyskania dochodów poza produkcją rolną.

Różnorodne świadczenia na rzecz innych gospodarstw domowych, jak i całej społeczności wioskowej powinno stanowić potencjalne i dość pokaźne źródło pieniężnych i niepieniężnych dochodów rodziny. Obecnie to co nazywamy usługami świadczonymi przez członków rodziny, prawdopodobnie w znacznie większym stopniu jak w innych krajach, stanowi jeszcze przejawy pomocy sąsiedzkiej i tradycyjnego współdziałania z całą społecznością wiejską. Zasady gospodarki rynkowej wprowadzone w okresie transformacji zachwiały podstawami sąsiedztwa. Do marginalizacji tej niegdyś bardzo ważnej instytucji społeczności wiejskiej przyczyniła się przede wszystkim mechanizacja rolnictwa, umożliwiająca prowadzenie gospodarstwa rolnego bez angażowania większej liczby ludzi, w okresie szczególnie intensywnych prac polowych. Praca przy sianokosach lub w żniwa, nie wymaga już skoordynowanej współpracy kilku, czy kilkunastu rodzin prowadzących gospodarstwo rolne. Podobnie jak zbiór roślin okopowych, który jeszcze niedawno angażował znaczne nakłady pracy fizycznej.

Rozwój nowoczesnych technik komunikacji, dostępność środków umożliwiających szybkie przemieszczanie się w przestrzeni, jak i umasowienie sprzętu audiowizualnego, komputerowego oraz postępującą telefonizację wsi marginalizuje funkcje instytucji sąsiedzkich. Również w pozaekonomicznych wymiarach życia rodziny wiejskiej, związanych chociażby z organizacją życia towarzyskiego czy pomocą w tzw. zdarzeniach losowych.

Od kilku lat mamy do czynienia z przeobrażeniem istoty stosunków sąsiedzkich, sprowadzających się do[1]:

  • ograniczenia zakresu wzajemnych świadczeń, gdyż część świadczeń przeradza się w stosunki umowne, odpłatne usługi sąsiedzkie;
  • powiększenia przestrzeni wyboru partnera do ściślejszej współpracy, gdyż o doborze sąsiada decydują dodatkowe elementy, takie jak przyjaźń, wspólnota zainteresowań, współpraca w ramach organizacji itp.;
  • przeniesienia podstawowego celu ewentualnego współdziałania z sąsiadem prawie wyłącznie na płaszczyznę korzyści partnerów stosunku sąsiedzkiego i nikłym respektowaniu dobra wsi jako całości .

Możemy stwierdzić pewną ogólniejszą prawidłowość, mniejsze zbiorowości społeczne, nie dysponujące zazwyczaj wystarczającą liczbą instytucji zaspakajających określone potrzeby swoich członków, muszą je zastępować na drodze samopomocy grupowej. Szczególnie wiele tego typu świadczeń przypisanych było spółdzielczości wiejskiej. Gminne Spółdzielnie Samopomocy Chłopskiej, Spółdzielnie Kółek Rolniczych, Spółdzielnie Mleczarskie wypełniały większość funkcji ekonomicznych, usługowych, kulturowych. Za sprawą skomplikowanych procesów zachodzących w spółdzielczości większość instytucji typowo rolniczych przestała na rynku istnieć. W obrębie społeczności wiejskiej dochodzi do tzw. transferu funkcji, a więc przejmowania funkcji spełnianych dotychczas przez jednostki usługowe przez rolników posiadających wolne moce i siły produkcyjne.

Zanika również wspólna działalność gospodarcza we wspólnotach gospodarczych, jakim było „Grupowe Użytkowanie Sprzętu”, kupowanego za pieniądze odprowadzane z podatku rolnego na konto „Funduszu Rozwoju Rolnictwa”. Gdyż sprzęt ten nawet nie jest już zarządzany przez wieś tylko najczęściej dzierżawiony lub przywłaszczony przez pojedynczych gospodarzy. Wieś polska, poddana procesowi zmian społecznych za sprawą wprowadzania mechanizmów wolnego rynku, stopniowo przekształca pomoc sąsiedzką w obrębie swojej społeczności w wymianę usług o charakterze komercyjnym. Działania takie pojawiły się w obrębie stosunkowo niewielkiej części wiejskich gospodarstw domowych, w około 20% badanych respondentów[2]. W zdecydowanej większości przypadków miały one charakter sporadyczny, jako że w około dwóch trzecich pojawiły się kilka razy w roku lub jeszcze rzadziej. Występuje jednak grupa około 7%, w której takie usługi świadczy się często, bo co najmniej kilka razy w miesiącu.

Przeprowadzona analiza wykazuje, że świadczenie odpłatnych usług sąsiedzkich częściej występuje w rodzinach wieloosobowych z niewielkim gospodarstwem rolnym. Więcej interesujących danych uzyskujemy rozszerzając analizowany temat o rodzaje odpłatnie świadczonych usług sąsiedzkich. Znacznie rzadziej niż można było oczekiwać pojawia się pomoc w gospodarstwie rolnym, mimo że jest to najczęściej występująca płatna usługa. Prawie na tym samym poziomie natomiast występują prace remontowo-budowlane w domach i obejściach sąsiadów.

Zdecydowanie w tyle są prace ogrodowe, oraz naprawa samochodu. Rzadziej wykonujemy usługi związane z pracami domowymi i opieką nad małym dzieckiem. Znacznie szerzej pomoc znajomych, krewnych czy sąsiadów jest wykorzystywana w przypadku prac wymagających bardziej specjalistycznych kwalifikacji, wykraczających poza ramy owych „zwykłych” prac domowych. Szczególnie przydatna jest „złota rączka” przy naprawach urządzeń i instalacji technicznego wyposażenia domu i obejścia. Trzeba jednak stwierdzić, że relatywnie duża popularność tego typu usług sąsiedzkich wynika z faktu przypisywania im cech przysługi, a więc czynności, która jest następstwem odwzajemnienia się za czynności mające miejsce w przeszłości lub, która może mieć miejsce w przyszłości.

Korzystanie z bezpłatnych usług krewnych czy znajomych niesie ze sobą jednak pewną niedogodność natury psychologicznej. Owa niedogodność wynika z głęboko zakorzenionej w świadomości i praktyce społecznej reguły wzajemności[3], zgodnie z którą jesteśmy zobowiązani do rewanżu za każde nieodpłatne przekazane dobro czy wyświadczoną usługę. Tak więc przyjmując czyjąś pomoc rodzina wiejska stawia siebie w dość niewygodnej sytuacji, jako że musi poszukiwać sposobu na tzw. odwdzięczenie się.

Z przedstawionego materiału możemy stwierdzić, że w Polsce mamy do czynienia z początkową fazą komercjalizacji usług sąsiedzkich w obrębie wiejskiego gospodarstwa domowego.

Znaczące jest to, że nie pojawiły się w badanej grupie usługi „administracyjne”, pisanie podań, wypełnianie dokumentów związanych z produkcją i obsługą bankową, czy chociażby udzielanie korepetycji. Usługi te są częste u rodzin wiejskich naszych zachodnich sąsiadów.

Źródło: A. Kaleta, Nowe formy aktywności ekonomicznej wsi, opracowanie własne.

Stosunkowo niewielki zasięg zjawiska, skromny zakres świadczonych usług nie może przynosić znaczącego dochodu, stanowi ono tylko drobne uzupełnienie domowego budżetu.

Tylko 1385,1 tys. (18,6%), czyli mniej niż co piąta osoba utrzymywała się wyłącznie lub głównie z dochodów z pracy w swoim gospodarstwie rolnym, natomiast dla 14,8% ludności praca ta stanowiła dodatkowe źródło utrzymania w ciągu całego roku[4]. Dla utrzymujących się dodatkowo z pracy w swoim gospodarstwie rolnym, główne źródło dochodów dla 42,3% stanowiła praca najemna, praca na własny rachunek – 6,1%, natomiast dla przeszło połowy 51,6% było to niezarobkowe źródło dochodu, wśród których dominowały emerytury pracownicze 16,5% i renty z tytułu niezdolności do pracy (renta inwalidzka) – 16,2%.

Źródło: A. Kaleta, Nowe formy aktywności wsi, opracowanie własne.

Źródło: A. Kaleta, Nowe formy aktywności wsi, opracowanie własne.

Tylko 1385,1 tys. (18,6%), czyli mniej niż co piąta osoba utrzymywała się wyłącznie lub głównie z dochodów z pracy w swoim gospodarstwie rolnym, natomiast dla 14,8% ludności praca ta stanowiła dodatkowe źródło utrzymania w ciągu całego roku[5]. Dla utrzymujących się dodatkowo z pracy w swoim gospodarstwie rolnym, główne źródło dochodów dla 42,3% stanowiła praca najemna, praca na własny rachunek – 6,1%, natomiast dla przeszło połowy 51,6% było to niezarobkowe źródło dochodu, wśród których dominowały emerytury pracownicze 16,5% i renty z tytułu niezdolności do pracy (renta inwalidzka) – 16,2%.

[1] S. Zawisza, Potrzeby rodzin wiejskich i gospodarstw domowych na wsi w okresie transformacji rynkowej, Wieś i Rolnictwo, 1997, nr 1.

[2] A. Kaleta, Nowe formy aktywności ekonomicznej mieszkańców wsi, Warszawa 2000r.

[3] R. Caldini, Wywieranie wpływu na ludzi – teoria i praktyka, Gdańsk 1995 r. s. 33-34.

[4] Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002r.

[5] Narodowy Spis Powszechny Ludności i Mieszkań 2002r.

Bezrobocie a emigracja

Młodzi, dobrze wykształceni i znający języki obce Polacy już dziś są  niemal na pniu kupowani przez zachodnioeuropejskich pracodawców. Liczba osób otrzymujących zarobki w euro wzrosła. Według czerwcowego raportu CBOS[1] dla blisko połowy Polaków najważniejszą korzyścią wynikającą z naszego członkostwa w Unii jest właśnie większa możliwość podejmowania pracy za granicą. W maju 2004 r. swoje rynki pracy w pełni otworzyły dla nas Wielka Brytania, Szwecja, Irlandia, Dania i Holandia.

Europa Zachodnia na gwałt potrzebuje specjalistów wielu dziedzin i szuka ich właśnie w Europie Środkowej. Społeczeństwa zachodnie starzeją się, co zwiększa zapotrzebowanie na lekarzy, pielęgniarki, fizjoterapeutów czy dietetyków. Szybki rozwój technologii wymaga dużej liczby nowych informatyków, analityków informacji, grafików i specjalistów od telekomunikacji. Dynamiczny rynek pracy wymusza stałe dokształcanie się – w efekcie poszukiwani są nauczyciele, szkoleniowcy i doradcy zawodowi. Zachodnie firmy zamieszczają ogłoszenia o pracy w polskich gazetach. W styczniu 2002 r. firma HRK Chartered Architects z Dublina zatrudniła polskiego architekta. Sprawdził się tak dobrze, że pół roku później do Polski wybrał się szef firmy i zwerbował do pracy kolejnych dziesięciu Polaków. W Irlandii zarobki przewyższają cztery razy zarobki kolegi architekta z kilkunastoletnim doświadczeniem zawodowym.. Irlandia, nie jest jedynym krajem oferującym atrakcyjne zatrudnienie dla wykształconych Polaków. Od kilku lat polskich lekarzy chętnie przyjmuje Szwecja  dlaczego? Szacuje się, że w ciągu pięciu lat na emeryturę odejdzie 30 proc. szwedzkich lekarzy. Spora grupa co roku ucieka do Norwegii, gdzie można więcej zarobić. Aby wypełnić te braki, Szwecja musi ściągać do siebie około 200-300 lekarzy rocznie. Dla polskich medyków praca w Szwecji to nie lada gratka. Początkowo zarabiają 10 tys. zł na rękę. Przy dodatkowych dyżurach i kontraktach wyciągają nawet do 15 tys. zł.

Nic więc dziwnego, że poza Skandynawami jesteśmy największą grupą narodowościową w szwedzkiej służbie zdrowia. Szwedzka firma Medena Rek Polska na północ Europy wysłała już blisko 200 lekarzy. Wcześniej, przez osiem miesięcy, rząd szwedzki opłacał ich intensywną naukę języka, wyżywienie i zakwaterowanie w świetnie prowadzonym podwarszawskim ośrodku. Zapewniał również miesięcznie 3 tys. zł kieszonkowego. Polskich lekarzy ceni się w Szwecji znacznie wyżej niż ich kolegów z Niemiec .

Polscy absolwenci medycyny z łatwością znajdą pracę także w innych krajach Europy Zachodniej. Holenderski rząd opłaca dwuletnią naukę w szkole medycznej. Pielęgniarka robi tam specjalistyczny kurs zawodowy na IV poziomie (w skali pięciostopniowej), Holandii opłaca się utrzymać pracownika na stanowisku na stałe.

Jeszcze tłumniej na zachód Europy ciągną polscy informatycy. Według danych berlińskiego urzędu pracy w samych tylko Niemczech od sierpnia 2000 do lipca 2003 roku stałe zatrudnienie znalazło 619 polskich fachowców komputerowych. Większość z nich otrzymała pięcioletnie umowy z możliwością przedłużenia na kolejne lata.

Dobrze wykształconych i ambitnych Polaków najbardziej jednak kusi dziś kariera eurokraty. Od stycznia 2003 roku instytucje unijne podpisały kontrakty z 91 polskimi tłumaczami, asystentami i sekretarkami, a dla kolejnych 42 przygotowywana jest właśnie oferta. Przez najbliższe 2-3 lata będą stanowili tzw. personel pomocniczy. – Wielu z nowo zatrudnionych dostało pracę świeżo po studiach. Aby przystąpić do konkursu na unijnego urzędnika, którego pierwszy etap odbędzie się w Polsce już tej jesieni, nie trzeba mieć doświadczenia zawodowego. Nic więc dziwnego, że na jedno miejsce przypada prawie 13 chętnych. Ale jest o co walczyć. Po okresie próbnym i wewnętrznym egzaminie nowo zatrudnieni otrzymują dożywotnie mianowanie i status „fonctionnaire” z możliwością awansowania na wyższe stanowiska urzędnicze. O pensjach eurokratów krążą legendy. Pewne jest, że zarabiają więcej niż wykwalifikowany personel międzynarodowych korporacji. Nawet najniższe wynagrodzenie, sprzątaczki czy kierowcy, nie może być mniejsze niż 2 tys. euro. Do solidnego portfela płac dochodzą niskie podatki, rozłąkowe dla rodziny w kraju, dotowane szkoły, przedszkola i żłobki na wysokim poziomie oraz przywilej kupowania bez VAT-u alkoholu, paliwa i samochodów. Aby jednak dobrze radzić sobie w tej pracy, trzeba mieć predyspozycje do aklimatyzacji w wielo kulturowym środowisku. W najbliższych pięciu latach posadę w Komisji Europejskiej znajdzie ponad półtora tysiąca Polaków. Dodatkowo będą mogli wypełniać pulę miejsc przyznaną innym państwom i niedostatecznie przez nie wykorzystaną. Anglikom, Austriakom czy Szwedom posady w Brukseli wcale nie wydają się lukratywne finansowo. I to jest nasza szansa. Zachodnie firmy robią wszystko, aby ściągnąć do siebie zagranicznych pracowników. Szwajcarskie i francuskie koncerny kuszą bogatym pakietem społecznym, służbowym mieszkaniem i samochodem. Włoskie szpitale, którym grozi zamknięcie z powodu braku personelu, gwarantują znalezienie pracy także dla małżonków zatrudnianych przez siebie lekarzy czy pielęgniarek. Do podbicia Unii nie wystarczy jednak tylko sam dyplom nawet najlepszej uczelni. Pracownik na miarę zintegrowanej Europy musi wykazać się samodzielnością, elastycznością i mobilnością.

A Polscy pracownicy robią furorę w krajach Unii. Do barmanów dołączają księgowi i finansiści, a wkrótce nawet nauczyciele. Chcesz mieć solidnie wykończony dom? Poproś o to nas. Mamy fachowców z Polski” – reklamuje się jedna z londyńskich firm budowlanych w „Daily Mirror”. A jeszcze rok temu większości obywateli Unii Europejskiej „fachowiec z Polski” kojarzył się ze słabo wykształconym, nie znającym języka i zatrudnionym na czarno pracownikiem budowlanym. Dziś, jak wynika z badań prof. Franka Kaltera – socjologa z uniwersytetu w Lipsku, który zajmuje się problemami migracji zarobkowej w Europie – w Irlandii, Wielkiej Brytanii i Szwecji, które w maju ubiegłego roku pierwsze otworzyły przed nami swoje rynki pracy, zanika stereotyp niezbyt rozgarniętego Polaka.

Mimo że przed naszym wejściem do Unii europejskie brukowce, jak angielski „The Sun”, przestrzegały przed „hordami ze Wschodu”, tamtejsi pracodawcy nie ulegli tej kampanii. Niemal natychmiast po zjednoczeniu pojawiły się firmy chętne do zatrudnienia pracowników z Polski. Tesco, Marriott, Hilton czy Honda szukały w Polsce pracowników na stanowiska, które dla Brytyjczyków nie są atrakcyjne – kasjerów do supermarketów, kierowców, magazynierów, sprzątaczek. I znaleźli, bo dla Polaka 800 funtów miesięcznie to 6 razy więcej niż w Polsce. Tylko do Wielkiej Brytanii do takich prac wyjechało już ponad 55 tys. osób. Szybko zdobyli uznanie za punktualność, pracowitość, zaradność. Współcześni młodzi jeśli mają tylko odwagę i dostatecznie samozaparcia myślą o wyjeździe, stworzenie nowego mitu zaprocentuje brakiem osób pracujących na emerytury i renty.

[1] Czerwiec 2003 r.

Nieformalna aktywność ekonomiczna na wsi

Szersze zainteresowanie zagadnieniem nieformalnej aktywności ekonomicznej pojawiło się w latach siedemdziesiątych, a swoje apogeum osiągnęło w latach osiemdziesiątych ubiegłego stulecia. Ekonomiści – zarówno teoretycy jak i praktycy – interesują się tym zagadnieniem głównie z dwóch powodów. Po pierwsze, tzw. szara strefa uczestniczy w tworzeniu dochodu narodowego, a nie wiadomo w jakim stopniu. W zależności od zdefiniowania i metod szacunku udział nieformalnej produkcji w tworzonym dochodzie narodowym oceniany jest w przedziale od 2 do 60%[1]. Po drugie, stanowi obszar potencjalnych, a nieściągalnych podatków.

Nieformalna aktywność ekonomiczna to przede wszystkim patologia jednostek pełniących role zawodowe w sposób, który nie może być akceptowany przez ogół społeczeństwa. Gospodarka nieformalna jako przejaw buntu obywateli przeciwko wszechobecnej instytucjonalnej (państwa w szczególności) kontroli ich zachowań stanowi istotę ujęcia socjologiczno-politycznego. Jego zwolennicy formułują pogląd, zgodnie z którym nieformalna aktywność ekonomiczna jest skutkiem nadmiernego fiskalizmu i formalizacji życia gospodarczego, dopatrując się w tym jednego z najpoważniejszych przejawów kryzysu państwa[2].

Mniej więcej do połowy lat siedemdziesiątych zjawiska kryjące się pod pojęciem nieformalnej aktywności ekonomicznej były rozpatrywane i opisywane przede wszystkim jako dewiacje lub patologie społeczne. Odwrót od takiego sposobu myślenia następuje w drugiej połowie dekady i jest łączony z nazwiskiem Petera Gutmanna, który w głośnym artykule „Gospodarka Podziemna”[3] wykazał, że w ramach nie rejestrowanej (nieformalnej) działalności ekonomicznej wytwarza się około 10% dochodu narodowego USA, w związku z czym nie można tego sektora gospodarki traktować marginalnie.

Rozwój nowych technologii wytwarzania spowodował wzrost wydajności pracy, istotnie ograniczający możliwości zatrudnienia. Próbując ratować społeczeństwo przed masowym bezrobociem i dla utrzymania wysokiego popytu na dobra wytwarzane przez przemysł zwiększa się liczbę firm, szczególnie usługowych. W takiej sytuacji siła robocza przesuwa się z bardziej sformalizowanej (bo łatwiej kontrolowanego przez agendy państwa) sektora przemysłowego do mniej sformalizowanego (bo mniej podatnego na kontrolę) sektora usług[4].

Statystyki gospodarcze wskazują, że szara stref występuje we wszystkich krajach, bez względu na ustrój polityczny i poziom rozwoju ekonomicznego. W Niemczech czy Francji w jej obrębie powstaje około 10% produktu krajowego brutto (PKB), w Szwecji i Belgii mówi się nawet o kilkunastu procentach. W jeszcze większym stopniu przejawia się w krajach śródziemnomorskich: Grecja, Hiszpania, Włochy, gdzie w szarej strefie wytwarza się 20-30% PKB[5].

Szczególnie ciekawe formy zjawisko nieformalnej aktywności przybrało na terenie Włoch. Christian Giordano rozróżnia dwa sposoby funkcjonowania w szarej strefie. Pierwszemu hołdują ludzie, którzy pracują wyłącznie „na czarno”, a uzyskane dochody stanowią podstawę ich bytu. W drugi sposób działają ludzie posiadający jakiś stały etat w instytucji formalnej lub też stały formalny dochód (np. emerytura czy jakieś świadczenia socjalne) i jednocześnie pracujący nielegalnie[6].

Sytuacja makroekonomiczna wydaje się znajdować swoje odzwierciedlenie głównie w skali i strukturze nieformalnej aktywności ekonomicznej. Szczególnie dobrze widać to w Polsce, gdzie jeszcze w niedalekiej przeszłości nieformalna aktywność gospodarcza – podobnie jak w innych byłych krajach socjalistycznych – skierowana była głównie na zapewnienie dostępu do dóbr i usług deficytowych[7].

Ważną częścią tego, co nazywano drugim obiegiem gospodarczym były różnego rodzaju zjawiska powstające na styku indywidualnych pracowników – przedsiębiorstwa państwowe, najczęściej pod postacią tzw. „fuchy”. Polegały one na wykonywaniu drobnych prac na państwowych maszynach, na potrzeby własnej rodziny lub krewnych i znajomych. W tym drugim przypadku świadczono je czasami odpłatnie, znacznie częściej za inne usługi lub towary niedostępne na rynku. Szarej strefie sprzyjał podwójny kurs dolara (oficjalny i czarnorynkowy). Wiele nieprawidłowości powstawało też na styku przedsiębiorstwo państwowe – instytucja prywatna. Niektórzy ekonomiści uważają, że w latach osiemdziesiątych w ramach drugiego obiegu gospodarczego wytwarzano znaczną część polskiego produktu krajowego brutto, szacowaną w roku 1981 nawet na około 50%, a w drugiej połowie lat osiemdziesiątych na poniżej 10% PKB[8].

Po roku 1989 nieformalna aktywność ekonomiczna nabrała w Polsce nowych kształtów. Największą część szarej strefy „zagospodarowują” teraz firmy i osoby, które nie zarejestrowały swojej działalności oraz przedsiębiorstwa zarejestrowane ukrywające część swojej działalności czy zaniżające obroty. Wraz z pojawieniem się bezrobocia nowych wymiarów nabrała „praca na czarno”, wykonywana jak się szacuje przez 10% mieszkańców wsi i 6% mieszkańców miast[9]. Kolejny segment szarej strefy to rozwój do gigantycznych rozmiarów przygranicznego handlu. W tej sytuacji za bardzo prawdopodobne należy uznać wyliczenia Władysława Sadowskiego, który szacuje, że w roku 1992 w drugim obiegu wytworzono 18-19% dochodu narodowego i chociaż wraz z postępami procesów porządkowania gospodarki notujemy w tym względzie tendencję spadkową, to nadal interesujący nas wskaźnik utrzymuje się na poziomie 13-15%.

Duża część opisanych zjawisk ma bezpośrednie odniesienie do wsi i rolnictwa. Co więcej, właśnie tam istnieją szczególnie sprzyjające warunki rozwoju nieformalnej działalności ekonomicznej, wynikające z powiązania gospodarstwa domowego z gospodarstwem rolnym. Powstają nie tylko za sprawą sytuacji kryzysowych, w których następuje tzw. renaturalizacja spożycia[10], przejawiająca się w działaniach nakierowanych na ratowanie poziomu życia rodziny przez samozaopatrzenie lub pewnych procesów kulturowych. Nabierają większego znaczenia strumienie dóbr i usług pochodzenia nieformalnego w zasilaniu wiejskiego gospodarstwa domowego, w porównaniu z jego odpowiednikiem w mieście.

U podstaw tego stanu rzeczy leży cały splot przyczyn, wśród których na jednym z pierwszych miejsc wymienia się jeszcze silną na wsi więź społeczną. Po drugie, właśnie w środowiskach wiejskich operują podmioty gospodarcze w postaci gospodarstw rolnych, nie mające żadnego interesu aby formalizować zatrudnienie na dniówki czy dłuższe okresy sezonowe, jako że najczęściej nie prowadzą rachunkowości. Obciążone zryczałtowanym podatkiem rolnym, uzależnionym tylko od areału gospodarstwa, nie mają możliwości zaliczenia w koszty działalności, nakładów poniesionych na najemną siłę roboczą, nie są więc zainteresowane aby tego typu zatrudnienie rejestrować. Ponadto zapłatę za pracę stanowi niekiedy gratyfikacja w naturze: ziemniaki na zimę, zboże jako karma dla drobiu, użyczenie ciągnika czy, coraz rzadziej konia, do obróbki działki przydomowej. Ta forma rozliczenia dodatkowo komplikuje ewentualne rozliczenia z fiskusem. Posiadacze gospodarstw rolnych, czy choćby tylko działek do użytku rolniczego, mają również większe możliwości zastępowania dóbr i usług rynkowych produkcją na samozaopatrzenie. Świadczy o tym powszechność sygnalizowanej już przydomowej uprawy owoców i warzyw, chowu i uboju zwierząt lub korzystania z możliwości zaopatrywania się w mięso bezpośrednio u jego producentów. Wynika to ze specyficznej organizacji wiejskiego gospodarstwa domowego. Chociaż obecnie coraz więcej napotykamy problemów próbując zdefiniować pojęcie gospodarstwa domowego, którego znaczenie bardziej wydaje się korespondować z pojęciem domu niż rodziny.

W obrębie domu przyjęło się wyróżniać jego aspekt:

  • materialny – mieszkanie z wyposażeniem i jego najbliższe otoczenie;
  • społeczny – zespół domowników, stanowiących małą, pierwotną grupę społeczną;
  • kulturowy – wartość o charakterze symbolicznym, kształtowane przez kolejne pokolenia, nadające podstawowe wymiary tożsamości jednostki.

Wszystkie wywierają większy lub mniejszy wpływ na funkcjonowanie gospodarstwa domowego. Coraz większą rolę w procesie zaspokajania potrzeb domowników wydaje się odgrywać otoczenie domu, a więc zarówno środowisko społeczne jak i infrastruktura techniczna, środowisko przyrodnicze i jakość przestrzeni architektoniczno-krajobrazowej. Inaczej mieszka się w części środkowej Polski, gdzie jest inna tradycja i kultura ludności, a inaczej w części zachodniej. Inne możliwości daje dom mieszkalny na wsi, przy indywidualnym gospodarstwie rolnym, a inne mieszkanie w gospodarstwie popegeerowskim.

Decydujący wpływ na funkcjonowanie rodziny wywiera jednak zespół domowników, jako że jego skład osobowy i strukturalny wpływa na konsumpcję oraz użytkowanie dóbr realnych będących w dyspozycji gospodarstwa domowego. To oni również tworzą jego zasoby materialne, od ich umiejętności w wytwarzaniu różnego rodzaju dóbr i świadczeniu usług zależy poziom jego konsumpcji realnej. Stąd struktura społeczna domowników, a szczególnie[11]:

  • liczba osób w wieku produkcyjnym;
  • liczba dzieci;
  • osoby starsze;
  • osoby niepełnosprawne;

a także:

  • kreatywność;
  • zaradność;
  • kwalifikacje jego członków;

decydują o standardzie życia jego członków. Te ostatnie wydają się być szczególnie istotne w momentach transformacji systemowych, co potwierdza Ryszard Borowicz na podstawie prowadzonych badań nad karierami życiowymi. Wskazuje, że obecna sytuacja finansowa wiejskich gospodarstw domowych w decydującym stopniu determinowana jest przez operatywność i przedsiębiorczość ich członków. Co więcej operatywnymi i przedsiębiorczymi okazali się przede wszystkim ci, którzy we wcześniejszej fazie badań, jeszcze jako ludzie młodzi, zostali zidentyfikowani jako nieprzeciętni[12].

Każde gospodarstwo domowe, dysponując ograniczoną ilością zasobów, dąży do takiej ich alokacji aby maksymalizować ich wartość użytkową dla zespołu domowników. Realizuje w ten sposób model konsumpcji, odzwierciedlający ograniczenia wypływające z posiadanych zasobów finansowych i budżetu czasu. Funkcjonowanie gospodarstwa domowego sprowadza się w zasadzie do manipulacji tymi dwoma czynnikami, chociaż ten ostatni nie ma charakteru jednorodnego. Oprócz czasu niezbędnego do regeneracji sił witalnych (sen, odżywianie, potrzeby fizjologiczne itp.) wyróżnia się czas produktywny i przeznaczony na konsumpcję. Tak więc subiektywna ocena wartości użytkowej konkretnego dobra może być bardzo różna i nieporównywalna, ze względu na personalny charakter panujący między członkami gospodarstwa domowego, co sprawia, że ekonomiczne zachowania rodziny mogą być analizowane tylko na pewnym poziomie ogólności[13].

Bardziej mikroekonomiczny aspekt funkcjonowania gospodarstwa domowego według James Cecora[14] jest „technologia przetrwania”, rozumiana jako suma działań domowników, których celem jest zaopatrzenie gospodarstwa domowego w dobra materialne i niematerialne dla zaspokojenia rozpoznanych potrzeb. Głównym identyfikatorem jest tu „konsumpcja realna”, tzn. całkowite spożytkowanie „dóbr realnych” pochodzących z rozmaitych źródeł i przyjmujących różną postać:

  • wyrobów i usług zakupionych na rynku, zarówno formalnie jak i nieformalnie;
  • dóbr kolektywnych, przekazywanych przez różnego rodzaju instytucje i organizacje np. państwo, kościoły, fundacje czy stowarzyszenia;
  • dóbr w naturze od pracodawcy, czy też użytkowania kapitału firmy na potrzeby gospodarstwa domowego właściciela;
  • darów od osób trzecich, w tym pomocy sąsiedzkiej;
  • wartości użytkowych własności rodziny, np. mieszkanie własnościowe, dom itp.;
  • dóbr wytworzonych przez domowników dla konsumpcji gospodarstwa domowego, np. warzywa z własnego ogródka, wytworzone towary i usługi;
  • bezpłatnego wykorzystywania zasobów środowiska, np. wody, runa leśnego itp.[15]

Każde z wymienionych „dóbr realnych” można nadać określoną indywidualną wartość jednostkową i wiele z nich może „wymiennie” zaspokajać podobne potrzeby domowników. Znaczy to, na przykład, że produkty żywnościowe pochodzące z gospodarstwa rolnego lub z ogródka przydomowego, mogą być zamienione na pieniądze a następnie na zakup innych dóbr konsumpcyjnych; albo że znajomość języka obcego któregoś z członków rodziny wykorzystywana do nauki własnych dzieci może być „sprzedana” na zewnątrz itd.

Przyjmując, że nawet w systemie gospodarki kapitalistycznej racjonalność funkcjonowania gospodarstwa domowego wychodzi poza kryteria czysto ekonomiczne, z tego względu, że stanowi ono coś więcej niż tylko przedsiębiorstwo. Celem jego istnienia, w przeciwieństwie do innych jednostek gospodarczych, nie jest zysk, czy też zaspokajanie jakichś innych celów zewnętrznych[16]. Gospodarstwo domowe funkcjonuje aby zaspokajać potrzeby swoich członków. Jest swego rodzaju „bezpłacową jednostką gospodarczą”.

Jak z tego widać, w większości przypadków rodzin wiejskich, o poziomie życia nie decydują pojedyncze źródła zasilania, ale wzajemne relacje tych źródeł i konsumpcja realna będąca wynikiem ich kombinacji.

[1] M. Bednarski, Gospodarka drugiego obiegu a kryzys lat osiemdziesiątych, Warszawa 1987.

[2] Prawo sobie, życie sobie, Rzeczpospolita nr 80, 4 kwietnia 2001r.

[3] P. Gutmann, Financial Analysts Journal, listopad/grudzień w: Rzeczpospolita nr 80, 4 kwietnia 2001r.

[4] D. Bell, The Coming of the Post Industrial Society, Rzeczpospolita nr 80, 4 kwietnia 2001r.

[5] H. Nowakowska, Szara strefa – błogosławieństwo czy przekleństwo, Gazeta Wyborcza 6-7.01.2002r.

[6] Nauki Humanistyczno-Społeczne – Zeszyt 269, Toruń 2000, s. 121-134.

[7] K.Z. Sowa, Gospodarka nieformalna – uwarunkowania lokalne i systemowe, Rzeszów 1990, s. 55.

[8] K.Z. Sowa, Gospodarka nieformalna……………………….., s. 309.

[9] H. Nowakowska, Szara strefa – błogosławieństwo czy przekleństwo, Gazeta Wyborcza 6-7.01.2002r.

[10] T. Płaszowska-Reindl (red.), Życie codzienne w kryzysie, Warszawa 1986.

[11] T. Płaszowska-Reindl (red), Życie……………………………..

[12] R. Borowicz, Wyzwania nowych czasów, w K. Duczkowska-Małysz (red.), W stronę wsi wielofunkcyjnej, Warszawa 1993, s. 214-220.

[13] A. Hałasiewicz, Przedsiębiorczość na obszarach wiejskich-wybrane aspekty, Warszawa s.81-85

[14] A. Kaleta, Nowe formy aktywności wsi, Warszawa 2000r.

[15] A. Hałasiewicz, Przedsiębiorczość……………………….. s. 83.

[16] E. Wiszniewski, Specyfika gospodarstwa domowego jako jednostki gospodarczej, w: Gospodarstwo Domowe nr 5-6/1990, s. 3-5.